Beperkt onderzoek

Alvorens in te gaan op de inhoudelijke kritiek en de reacties daarop, eerst het volgende: de rapporttitel is te weids en suggereert daardoor te veel. Immers, de AFM rapporteert slechts over een beperkt aantal beoordeelde controles, uitgevoerd door slechts vier accountantsorganisaties (de "Big Four"). De titel gaat te ver, omdat niet de accountantscontroles en de kwaliteitsbewaking van alle accountantsorganisaties zijn onderzocht. Slechts 46 accountantscontroles zijn over het boekjaar 2008 beoordeeld op een beperkt aantal aspecten.  Daarnaast heeft de AFM een iets groter aantal (60) controles over 2007 en 2008 beoordeeld op een aantal aspecten betreffende de kwaliteitsbewaking.

Jargon voor ernstige fouten

De genoemde nuancering is niet bedoeld om ook de constateringen van de AFM te bagatelliseren. Daar is geen reden voor. Constateringen zoals: het baseren van het accountantsoordeel op ontoereikende controle-informatie, het antedateren van wezenlijke documenten in het dossier of het niet adequaat reageren op fraudes en het dus in 63 procent van de onderzoekspopulatie constateren van "relevante bevindingen" (jargon voor ernstige fouten en tekortkomingen), zijn daar te serieus voor. Het zou te gemakkelijk zijn om te zeggen, dat de onderzochte dossiers toevallig zwak waren en dat in het geval de AFM andere dossiers had bekeken zij tot heel andere uitkomsten zou zijn gekomen.

NIVRA

Vanwege de serieuze kritiek, die kennelijk te leveren valt op het werk van genoemde accountants, was de snelle reactie van het NIVRA opmerkelijk. Direct werd gemeld, dat er geen sprake is van ten onrechte afgegeven (goedkeurende) accountantsverklaringen. Op de eerste plaats had de AFM dit niet geconstateerd of gesuggereerd. Maar, en dit is belangrijker, het NIVRA had geen deugdelijke grondslag voor zo'n uitspraak. Althans, het NIVRA publiceerde niet een wetenschappelijk verantwoord onderzoek waaruit bedoelde conclusie naar voren kwam.

Discussie

Overigens heeft het AFM-rapport wel teweeg gebracht, dat er in de algemene en vakpers uitgebreid is gediscussieerd en dat er zelfs Kamervragen zijn gesteld over (de waarde van) accountantscontroles. Bij de discussiebijdragen (zoals op accountant.nl) valt op, dat er bevestiging wordt gemeld van eigen vermoedens of waarnemingen en dat er ook sprake is van relativeringen en ontkenningen.

Gedrag strijdig met overtuiging
Het laatste is minder vreemd dan het lijkt. Immers, accountants zijn gewend om het werk van anderen te beoordelen en daar kritiek op te hebben. Deze jarenlange positie heeft, onvermijdelijk, geleid tot een zekere beroepsdeformatie. De zelfperceptietheorie van Bem en de theorie van Festiger over cognitieve dissonantie bieden (wellicht) uitkomst om het actuele gedrag van het NIVRA en de Big Four, op zijn minst, te begrijpen.

Paul Th. Stoele RA AA CCP Accountancy Consultant / Compliance Professional (info@stoele.nl)